Vassil Levski
Vassil Levki (1837-1873) was een Bulgaarse revolutionair. Tijdens zijn leven was Bulgarije een Turkse kolonie. Levski wilde zijn vaderland van de Turkse overheersing bevrijden. Hij zette daarvoor een unieke keten van revolutionaire comité’s op. De Turken maakten lang jacht op hem. In 1872 werd hij gearresteerd, een jaar later terechtgesteld. In 2007 werd hij verkozen tot “de grootste Bulgaar aller tijden”. Hij zou een uitstekende voorzitter van de Europese Commissie geweest zijn.

Boekengek Büch

Kagie toonde Büchs donkere kant (bron foto - auteur)

Kagie toonde Büchs donkere kant (bron foto – auteur)

Onlangs verscheen een nieuwe biografie over Boudewijn Büch. Een nieuwe, want een jaar na zijn veel te vroege dood – hij overleed in 2002, was slechts 52 – verscheen zijn levensbeschrijving van Vrij Nederland journalist Rudie Kagie.

Tweedehands

Dat boek vond ik een jaar geleden bij antiquariaat Aleph in Utrecht, één van de betere tweedehands boekhandels in Nederland. De biografie stemde evenwel niet vrolijk, de ondertitel Verslag van een mystificatie zegt genoeg. De nieuwe levensbeschrijving is naar verluidt niet veel opgewekter.

Globe

Ik herinnerde mij de globetrottende boekengek Büch van zijn legendarische reisprogramma De wereld van Boudewijn Büch. Als ik Kagie mag geloven, was dat Büch’s hoogtepunt. Als mens was de boekenkenner bij uitstek kennelijk een hoogst onaangenaam persoon. Dat was jammer om te lezen.

Büch's passies waren schier eindeloos, maar die voor de eilanden won het van alle andere (bron foto - auteur)

Büch’s passies waren schier eindeloos, maar die voor de eilanden won het van alle andere (bron foto – auteur)

YouTube

Ik houd liever het beeld van Büch uit zijn reisprogramma’s, die ik met enige regelmaat met veel plezier en genoegen op YouTube terugkijk. Natuurlijk is het gedateerd, zeker in de huidige, razendsnelle tijd, maar Büch’s overdonderende enthousiasme compenseerde dat volledig. Vergeleken met de huidige generatie TV-reisverslaggevers, die schijnbaar doelloos de wereld rondhuppelen, was Büch van een zeldzame kwaliteit. Hij was bovendien pionier met het genre reisprogramma, maar dat vergat je compleet bij de combinatie van enerzijds zijn overweldigende, spontane enthousiasme, anderzijds zijn vakkennis.

Bibliotheken

Floortje Dessing heeft een vleugje van Boudewijn Büch. Het was evenwel zijn grote kracht archieven en bibliotheken in beeld te brengen. Zijn klassieker De kleine blonde dood (1985) is over-en overbekend. Maar in zijn vrijwel vergeten boek Bibliotheken (1984) met prachtige, zwart-wit foto’s brengt hij op onnavolgbare wijze de boekenbewaarplaatsen overal ter wereld in beeld. Hij schrijft met liefde en toewijding over de collectie van Teyler’s museum in Haarlem. De Strahov-bibliotheek in Praag zou je na het verhaal meteen willen opzoeken. De Bibliotheca Thysianna in Leiden wekt bezorgdheid op. Maar het onverwachte en onbewuste toppunt is Brinkman’s Cumulatieve Catalogus – ook een vergeten begrip – op het tropische eiland Fiji in de Stille Zuidzee.

Je leest het boek, en herleest het, en herleest het, en . . . (bron foto - auteur)

Je leest het boek, en herleest het, en herleest het, en . . . (bron foto – auteur)

Digitaal

Büch overleed toen de Internetrevolutie net de eerste, grote crisis achter de rug had. De globetrottende boekenliefhebber had de toegankelijkheid van boeken waar Google en Amazon voor zorgen, toegejuichd. Maar de teloorgang van het papieren boek en de lastige (economische) tijden voor antiquariaten zouden hem aan het hart gegaan zijn. In zoverre was zijn vroege dood – Büch zou nu 66 zijn geweest – een verlossing.

De Bulgaarse vrijheidsstrijder (bron foto - auteur)

De Bulgaarse vrijheidsstrijder (bron foto – auteur)

Tot slot – wat zou Levski er van hebben gevonden?

Hij zou zich helemaal hebben kunnen vinden in het de vuur en passie waarmee Büch zijn leven en werk invulde. Dezelfde tomeloze inzet had Levski voor de bevrijding van zijn Bulgaarse volk. De beide mannen zouden het prima met elkaar hebben kunnen vinden. Bovendien waren de geheime comité’s van de Apostel van de Bulgaarse vrijheid vaak de lokale bibliotheekbestuurders.

51e staat

Trump heeft het dus toch voor elkaar gekregen, en dat is tegen wil en dank een prestatie van formaat. De opiniepeilers gingen, een half jaar na Brexit, opnieuw de mist in. Maar wat als de rest van de wereld had mogen stemmen?

Hij wint toch weer (bron foto - Wikipedia)

Hij wint toch weer (bron foto – Wikipedia)

Complex

Met het typische, unieke Amerikaanse systeem van staten en kiesmannen hebben de Verenigde Staten een complexe manier om hun staatshoofd te kiezen. Eind 18e eeuw bepaalden de grondleggers het zo, om te voorkomen dat hun president een kopie zou worden van de Engelse koning. Daar zetten de kolonisten zich immers tegen af.

Ze moet een zware nederlaag slikken bron foto - Wikipedia)

Ze moet een zware nederlaag slikken bron foto – Wikipedia)

Inwoners

In 1776 begonnen ze met 13 staten aan de oostkust, sinds 1959 zijn er 50 staten. Ieder heeft een bepaald aantal kiesmannen, afhankelijk van het aantal inwoners. Dunbevolkte staten zoals Wyoming en Vermont (elk ruwweg een half miljoen inwoners) hebben drie kiesmannen, dichtbevolkte staten zoals Texas en Californië (met vele miljoenen inwoners) hebben respectievelijk 38 en 55 kiesmannen. Een presidentskandidaat heeft 270 nodig, dan kan hij – in dit geval had het een zij kunnen zijn – niet meer worden ingehaald.

De 50 staten die kiezen (bron foto - Wikipedia)

De 50 staten die kiezen (bron foto – Wikipedia)

Kranig

Amerika heeft de wereld sinds 1945 gedomineerd met haar Pax Americana. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de aanval op de Twin Towers in 2001 is de hegemonie van de VS aangetast. China speelt sindsdien een kranige rol in de wereld, op de voet gevolgd door Rusland, Brazilië en India. Maar Amerika is – nog – leidend.

De 51e staat, zonder de VS (bron foto - Wikipedia)

De 51e staat, zonder de VS (bron foto – Wikipedia)

Showpolitiek

De rest van de wereld zou dus mee moeten kunnen bepalen wie het volgende Amerikaanse staatshoofd wordt. Van geen enkel ander land worden de presidentsverkiezing en de president zo nauw gevolgd, becommentarieerd en geanalyseerd. De Amerikanen maken als geen ander land van hun politiek een show, Europese TV-stations zijn tijdens de verkiezingen de hele nacht in de weer om alles live te volgen, websites volgen in voetspoor.

Veelvoud

De Verenigde Staten hebben ruim 300 miljoen inwoners, de hele wereld ongeveer zes miljard. Alle Amerikaanse staten hebben in totaal 538 kiesmannen, dus getalsmatig zou de rest van de wereld, als de 51e staat, een veelvoud daarvan moeten hebben. Dat kan niet, want het zou bij elke verkiezing doorslaggevend zijn. De 51e staat zou bijvoorbeeld 20 kiesmannen kunnen hebben. Dat is minder dan Texas, Californië, en Florida, maar belangrijk genoeg.

Twijfel

Met Trump als nieuwe president lijkt een nieuw tijdperk aangebroken. De periode-Reagan (1981-1989) was het begin van het neoliberale tijdperk. De presidentschappen van de Democraten Clinton (1993-2001) en Obama (2009-2017) hebben dat niet wezenlijk veranderd. Bij Obama waren de verwachtingen torenhoog, hij viel tegen. Bij Trump zijn de vooruitzichten erg twijfelachtig. Misschien dat het nieuwe Republikeinse staatshoofd juist daarom meevalt.

Vassil Levski (bron foto - auteur)

Vassil Levski (bron foto – auteur)

© Tot slot – wat zou Levski er van hebben gevonden?

Hij zou in dubio hebben gestaan. De eigengereide stijl van Trump had hem zeer aangesproken, maar Clinton zou hem inhoudelijk meer hebben getrokken. Met veel reserves zou de Apostel van de Bulgaarse vrijheid de Democraat hebben gekozen. Levski had het wel heel goed gevonden dat de Amerikanen vrij en democratisch hun keuze kunnen maken. Hij zou voorstander zijn van een goede, zakelijke samenwerking met het nieuwe staatshoofd.

Estland, het nieuwe India

Met een uitvinding zoals Skype, hypermoderne callcenters en het electronisch burgerschap loopt Estland digitaal gezien in de mondiale voorhoede. Het is de economische opkomende macht India op online gebied voorbijgestreefd. Alleen de landbouw loopt in Tallinn niet lekker.

Het noordelijkste Baltische land, Tallinn ligt ter hoogte van Noord-Schotland (bron foto - Wikipedia)

Het noordelijkste Baltische land, Tallinn ligt ter hoogte van Noord-Schotland (bron foto – Wikipedia)

Imago

Op de thema avond Estland van het zakelijke gezelschap Dialoog / Диалог uit Den Bosch bleek dat het kleine, Baltische land een imagoprobleem heeft. Met een oppervlakte van ruim 45.000 vierkante kilometer (iets groter dan Nederland) wonen er slechts 1,3 miljoen mensen, waarvan zo’n 400.000 in de hoofdstad Tallinn. Dat betekent een overvloed aan landbouwgrond. De individuele Estse boer verstaat zijn vak goed. Voor een sprong voorwaarts komt het aan op zaken zoals samenwerking en innovatie, waardoor bijvoorbeeld de Nederlandse landbouwsector groot is geworden. Daarbij zit het Sovjet-verleden de Esten dwars.

Nederland is een fractie kleiner, maar heeft 12 keer zoveel inwoners (bron foto - Wikipedia)

Nederland is een fractie kleiner, maar heeft 12 keer zoveel inwoners (bron foto – Wikipedia)

Tweespalt

Geografisch ligt Estland in Noord-Europa, psychologisch echter in het voormalige Oostblok. Dat is in een notedop de tweespalt van Tallinn. Samenwerking met de andere Baltische landen, Litouwen en Letland, gebeurt sporadisch. Dat is te vergelijken met hoe Nederland, België en Luxemburg samenwerken in de Benelux. De Baltische landen verschillen net zoveel van elkaar als de Lage Landen, maar lijken voor een buitenstaander veel op elkaar. Het Balticum wordt vanuit Nederland soms onderschat als “die drie kleine landjes”.

Achtertuin

Daar ligt ook een link naar het toerisme. Frankrijk, Duitsland en Italië zijn populaire vakantielanden en men trekt backpackend naar verre oorden zoals Peru, Thailand en Australië. Terwijl het Balticum vlakbij ligt, in de Europese achtertuin.

De pittoreske binnenstad van Tallinn (bron foto - Wikipedia)

De pittoreske binnenstad van Tallinn (bron foto – Wikipedia)

Kennis

Toen ik midden jaren negentig Engelse lesssen gaf in Litouwse en Letse zomerkampen, was men daar hongerig naar westerse kennis. Inmiddels zijn de landen volwaardig lid van EU en NAVO en doen ze volop mee, in de nieuwe Koude Oorlog, met het geopolitieke steekspel.

Blik op de Estse hoofdstad met bovenin een glimp van de Oostzee (bron foto - Wikipedia)

Blik op de Estse hoofdstad met bovenin een glimp van de Oostzee (bron foto – Wikipedia)

Verwant

Taalkundig is het een interessante mengelmoes. Hoewel omgeven door Slavische landen, staan ze daar linguistisch gezien ver vandaan. Litouws en Lets zijn niet eenvoudig, maar met de nodige moeite kun je elke taal leren. Fins en Ests zijn aan elkaar verwant, dat lijkt op Nederlands en Afrikaans. Scandinaviërs hebben het Balticum zakelijk allang ontdekt.

Binnenstad

Politiek en economisch is de regio stabiel en rustig. Er is een zekere dreiging van een mogelijke Russische inval, maar Poetin wil geen Derde Wereldoorlog veroorzaken. De Letse Oostzeekust, de prachtige binnenstad van Tallinn en de Gediminas toren in Vilnius zijn de moeite meer dan waard. Kortom – in de zomer van 2017 op naar het Balticum.

 

Vassil Levski (bron foto - auteur)

Vassil Levski (bron foto – auteur)

© Tot slot – wat zou Levski er van gevonden hebben?

De Baltische landen zijn de grote onbekende van Europa. Dat thema was ook Levski’s manco. Elke Bulgaar kent hem, maar buiten Bulgarije is hij vrijwel onbekend. Het Balticum vraagt om (her) ontdekt te worden, net als het levenswerk van de Apostel van de Bulgaarse vrijheid. Estland gaat gewoon door met haar hypermoderne, digitale koers, net zoals Levski zijn strijd tegen de Turken onverdroten volhield.

 

Il n’y a que la Wallonie

Magnette zette sterk in, maar gaf uiteindelijk toch toe (bron foto - Wikipedia)

Magnette zette sterk in, maar gaf uiteindelijk toch toe (bron foto – Wikipedia)

Het was half oktober een sterk staaltje van de Waalse premier Paul Magnette. Zo ongeveer in zijn eentje hield hij het CETA-verdrag tegen, voor de vrije handel tussen de EU en Canada. Is het een handige, politieke zet van de socialist? Of zit er meer achter?

Complex

De PS (Parti Socialiste) is sinds jaar en dag de dominante partij in Wallonië, net zoals de CD&V (christen-democraten) dat lang in Vlaanderen was. Is het een manco of juist de kracht van het complexe Belgische bestuur dat een gewestelijke regering een besluit kan blokkeren waar 27,5 Europese lidstaten zich achter hebben geschaard?

Het "kleine Elysee" in Namen (bron foto - Wikipedia)

Het “kleine Elysee” in Namen (bron foto – Wikipedia)

Elysette

Het verdrag bevat neoliberale elementen. Dat is lastig voor een sociaal-democraat. Toch is er meer aan de hand. Vanuit Nederland gezien is Wallonië “het andere België”, een micro-Frankrijk. Het gebouw van de Waalse regering heet “Elysette”. Dat lijkt een verkleinwoord van het Franse “Elysee”. Zo bekeken is Vlaanderen “het andere Nederland”, waarmee Den Haag weliswaar de taal deelt, maar de cultuur wezenlijk anders is.

Vijf

Dat doet echter onrecht aan België. In 1830 kreeg het land de huidige vorm. Na talloze grondwetswijzigingen sinds 1970 hebben ze een bestuurlijke consensus uitgedokterd, waarin Vlamingen en Walen zich goed bij voelen. Ieder hebben ze hun eigen regering en parlement. Dat geldt ook voor Brussel, voor de Franstalige gemeenschap (dat is Wallonië en de Franstaligen in Brussel) en voor België als geheel. Dat laatste is het federale niveau, te vergelijken met Duitsland en de Verenigde Staten. Met vijf parlementen en evenveel regeringen is het een uiterst complex bestuurlijk systeem. Maar het werkt.

Boven (rood) is Vlaanderen, beneden (geel) is Wallonië (bron foto - Wikipedia)

Boven (rood) is Vlaanderen, beneden (geel) is Wallonië (bron foto – Wikipedia)

Labyrinth

Maar waarom is Namen de hoofdstad van Wallonië? Luik is toch de eerste stad van Franstalig België? En waarom is het Vlaams parlement in Brussel, terwijl Antwerpen de belangrijkste stad is van Nederlandstalig België? Dat zijn bestuurlijke oplossingen in het Belgisch labyrinth waar Den Haag en Parijs, met ieder hun eigen unitaire beleid, iets van kunnen leren.

Goeds

Dan vergeet je gemakshalve dat je in België heerlijk kunt eten en drinken, en dat ze er het wielrennen zo ongeveer hebben uitgevonden. De Ronde van Vlaanderen en Luik-Bastenaken-Luik zijn elk jaar in april de hoogtepunten. Wielrenners zoals Claude Criquelion en Philippe Gilbert bewezen dat er veel goeds komt uit Franstalig België. De geboren Brusselaar Jacques Brel zong prachtig Ne me quitte pas en de geboren Luikenaar Georges Simenon schreef zijn romans over inspecteur Maigret die in regenachtig Parijs de misdaden oplost. Paul Magnette volgt de goede voorbeelden in politieke zin, geeft Wallonië opnieuw haar plek op de wereldkaart. Il n’y a que la Wallonie (alleen Wallonië telt).

Vassil Levski (bron foto - auteur)

Vassil Levski (bron foto – auteur)

©  Tot slot -– wat zou Levski er van hebben gevonden?

Hij zou het helemaal eens zijn geweest met Magnette, Je moet niet (zonder meer) akkoord gaan met het besluit van een hogere macht. In het geval van de Waalse premier waren dat er zelfs twee – Europa en Canada. Levski nam het op tegen het destijds almachtige Ottomaanse Rijk. De revolutionair betaalde de hoogste prijs, hij zou gevonden hebben dat Magnette wel wat langer zijn verzet had mogen volhouden.

Hoe bijzonder was Obama?

Hij is een groot spreker, maar ook een grootse president? (bron foto - Wikipedia)

Hij is een groot spreker, maar ook een grootse president? (bron foto – Wikipedia)

Over enkele maanden zit het presidentschap van Barack Obama erop. Op 8 november 2016 wordt zijn opvolg(st)er gekozen, op 21 januari 2017 wordt die geïnaugureerd. Hoe bijzonder was de ambtsperiode van de eerste, zwarte president van de Verenigde Staten?

De verwachtingen waren torenhoog toen hij op 21 januari 2009 officieel één van de machtigste personen ter wereld werd. Op 4 november 2008 had de internationale gemeenschap de Democraat heel hartelijk verwelkomd als het nieuwe staatshoofd van Amerika. De Nobelprijs voor de vrede in 2009 was de bekroning van de wittebroodsweken.

Weerstand

De Republikeinse weerstand in het Congres bleek echter heel taai. Het sluiten van Guantanamo Bay, zijn eerste grote verkiezingsbelofte, ging in acht jaar erg moeizaam. Het homohuwelijk en Obamacare waren knappe zeges, maar gaven niet de verwachte allure.

Hij verenigde het post-Apartheid Zuid-Afrika (bron foto - Wikipedia)

Hij verenigde het post-Apartheid Zuid-Afrika (bron foto – Wikipedia)

Nederland had een vergelijkbaar geval. In 1994 ging het eerste, paarse kabinet van start. Voor het eerst in ruim 70 jaar was er een regering zonder christelijke partijen. Kok bleek al snel een gewone premier, die alleen met een neoliberale koers de PvdA op het regeringspluche kon houden. Het drama-Srebrenica in 1995 was de eerste, grote ontnuchtering. Net als bij Obama was na acht jaar de glans compleet weg. Fortuyn verpulverde in 2002 Kok’s politieke erfenis, net zoals Trump dat mogelijk met Obama’s nalatenschap zal doen.

Verzoening

Zuid-Afrika biedt een betere spiegel. Nelson Mandela was als president (1994-1999) een icoon die met zijn verzoeningspolitiek boven zijn eigen schaduw uitsteeg. Alleen de allergrootsten kunnen dat. Zijn jarenlange gevangenschap (1963-1990) gaf hem een status die Obama node ontbrak.

De rol van premier lag de (voormalige) koning niet bepaald (bron foto - Wikipedia)

De rol van premier lag de (voormalige) koning niet bepaald (bron foto – Wikipedia)

In Bulgarije gaf (ex-) koning Simeon II als premier Saxecoburggotski (2001-2005) zijn volk de broodnodige hoop. Na de val van het communisme in 1989 was het Balkanland een chaos. De Fluwelen Revolutie in 1997 gaf een hernieuwde start. Toen de communisten in 2005 terugkwamen, had Simeon alle glans verloren.

Mythisch

Als Obama vermoord was, net zoals zijn legendarische voorganger Kennedy, dan had hij vrijwel zeker een mythische status bereikt. Maar een moord op het eerste, zwarte staatshoofd had de tanende wereldmacht Verenigde Staten onherstelbaar gezichtsverlies opgeleverd.

In november kiezen de Amerikanen (misschien) een normale president. In Bulgarije volgde de saaie Stanisjev koning Simeon op. In Nederland kwam na Kok de grijze muis Balkenende. En in Zuid-Afrika volgde de onbekende Mbeki de grootste Mandela op. Na een bijzondere leider heeft een land een periode van afkoeling nodig.

portret Levski - kopieTot slot – wat zou Levski er van hebben gevonden?

Voor Levski was het niet bepalend of een leider speciaal of normaal was. In het Bulgaarse legioen in Belgrado in 1862 was de leider Georgi S. Rakovski voor Levski een goed voorbeeld. Voor hem was het belangrijk dat een volk zijn leider democratisch kiest. Die moet zijn volk op een juiste wijze leiden en geeft zo het goede voorbeeld.

Is Dodik de nieuwe Milošević?

Bosnië sinds het verdrag van Dayton. In het gele deel wonen Serviërs, in het blauwe stuk de Moslims en Kroaten (bron foto - Wikipedia)

Bosnië sinds het verdrag van Dayton. In het gele deel wonen Serviërs, in het blauwe stuk de Moslims en Kroaten (bron foto – Wikipedia)

De Bosnische Serviërs beslisten in een recent referendum dat 9 januari een nieuwe feestdag wordt. Dergelijke dagen zijn in de Slavische cultuur van groot belang. Maar dat is niet de reden waarom de volksstemming zoveel internationale onrust veroorzaakte. Op 9 januari 1992 riep de Republika Srpska eenzijdig haar onafhankelijkheid uit. Die werd internationaal niet erkend, maar was wel het startsein voor de burgeroorlog in het Balkanland.

In 1995 maakte het door de Amerikanen geregisseerde verdrag van Dayton een einde aan de gewapende strijd. Bosnië werd opgedeeld in twee stukken. Het ene was de Moslim-Kroatische Federatie, het andere was de Republika Srpska (Servische Republiek). De grenzen van de laatste waren ironisch genoeg vrijwel dezelfde als de omstreden republiek uit 1992.

Moeite

De afgelopen 20 jaar heeft Bosnië met pijn en moeite de vrede hersteld. De welvaart is betrekkelijk en ook nog eens ongelijk verdeeld, maar de wapens zwijgen. “Dayton” heeft echter een heel ingewikkeld bestuurlijk systeem opgeleverd, dat met name de Bosnische Serviërs niet zint. Ondanks diverse minpunten en vraagtekens maakte het verdrag wel een einde aan de oorlog. Namens de internationale gemeenschap is de Hoge Vertegenwoordiger het hoogste gezag. Hij kan onwillige Bosnische bestuurders ontslaan en vervangen. Dat is wel eens gebeurd, maar de Bosnisch-Servische president Milorad Dodik zit nog steeds op zijn post.

Wordt het symbool van de Republika Srpska straks het nieuwste in Europa? (bron foto - Wikipedia)

Wordt het symbool van de Republika Srpska straks het nieuwste in Europa? (bron foto – Wikipedia)

Radicaal

In 1996 richtte hij de SNSD op. De sociaal-democratische partij was destijds een marginale speler in het Bosnische politieke mijnenveld van radicale partijen. Dodik werd de lieveling van het Westen, kreeg financiële en praktische steun. De SNSD was de hoop voor een politieke gematigde toekomst. Maar Dodik maakte binnen een decennium een ommezwaai. In 2006 werd hij premier van de Republika Srpska, in 2010 president. Zijn standpunten werden zelfs radicaler dan die van de SRS-hardliners, die mede verantwoordelijk waren voor de burgeroorlog. Dodik verzette zich steeds heftiger tegen Dayton en dreigde met afscheiding.

Oorlog

In 1992 hadden Milošević, Karadžić en Mladić daar een oorlog voor over. Zij moesten zich later verantwoorden voor Joegoslavië Tribunaal. Milošević overleed in 2006, tijdens zijn proces. De veroordelingen van Karadžić en Mladić maakten geen indruk op de Serviërs, zij vinden het Haagse Tribunaal bevooroordeeld en anti-Servisch.

Of houdt Dodik zich toch in, als puntje bij paaltje komt ? (bron foto - Wikipedia)

Of houdt Dodik zich toch in, als puntje bij paaltje komt ? (bron foto – Wikipedia)

Vooralsnog blaft Dodik luid en hard, en trekt hij zich niets aan van westerse kritiek op zijn beleid. Hij bijt echter (nog) niet. Hopelijk blijft dat zo.

 

 

 

 

 

portret Levski - kopieTot slot – wat zou Levski er van gevonden hebben?

Hij zou het goed gevonden hebben dat de Bosnische Serviërs zelf over hun nieuwe feestdag mogen beslissen. Levski zou het er ook mee eens zijn geweest dat Dodik zich niets aantrekt van buitenlandse kritiek. Als het tot een vreedzame afscheiding komt, is dat prima. Tsjechië en Slowakije gaven in 1993 het goede voorbeeld. Maar een democratisch besluit zou in Levki’s optiek niet mogen leiden tot een oorlog.

Linkse crisis Latijns-Amerika

Het Braziliaanse staatshoofd geeft zich niet zonder slag of stoot gewonnen (bron foto - Wikipedia)

Het Braziliaanse staatshoofd geeft zich niet zonder slag of stoot gewonnen (bron foto – Wikipedia)

De Olympische Spelen van afgelopen zomer in Rio de Janeiro vonden plaats tegen de achtergrond van een politieke crisis in Brazilië. President Rousseff wordt mogelijk afgezet.

 

 

De keus van het IOC in 2009 voor de Braziliaanse stad was de beloning voor de politieke en economische stabiliteit in Zuid-Amerika. De Olympische beweging was slechts één keer eerder in Latijns-Amerika. De Zomerspelen van 1968 vonden plaats in Mexico Stad. Het sportieve evenement werd destijds overschaduwd door een bloedbad.

Populair

In 2011 volgde Dilma Rousseff de immens populaire president Lula op (2002-2011). Rousseff, dochter van Bulgaarse immigranten, is veel minder charismatisch dan haar voorganger. Lula laveerde behendig tussen zijn linkse agenda en het neoliberalisme en maakte Brazilië tot een krachtige, opkomende economie, in het voetspoor van Rusland, India in China. Na Roussef’s nipte herverkiezing in 2015 ruiken de conservatieven bloed.

Wordt Latijns-Amerika het terrein van rechtse populisten? (bron foto - Wikipedia)

Wordt Latijns-Amerika het terrein van rechtse populisten? (bron foto – Wikipedia)

In Argentinië zit links sinds kort in de hoek waar de klappen vallen. Onder de presidenten Nestor Kirchner (2003-2007) en diens echtgenote Cristina Fernández de Kirchner (2007-2015) werden degenen aangepakt die zich tijdens de militaire dictatuur (1976-1983) hadden misdragen. De bedoeling was dat Nestor in 2015 terug zou komen als staatshoofd, maar zijn onverwachte overlijden in 2010 maakte dat onmogelijk. In 2015 werd de centrum-rechtse Mauricio Macri president. Hij heeft zijn voorgangster voor het gerecht gedaagd vanwege machtsmisbruik.

Revolutie

De Venezolaanse revolutie van Hugo Chávez dreigt ook vast te lopen. Van 1999 tot zijn overlijden in 2013 voerde hij zijn linkse, populistische agenda door. Zijn opvolger Nicolas Maduro heeft hetzelfde probleem als Rousseff. Hij is lang zo niet charismatisch als zijn voorganger.

Het recente akkoord tussen de Colombiaanse overheid en de marxistische rebellenbeweging FARC geeft hoop. Beide partijen hebben elkaar jarenlang bestreden, De overeenkomst geeft hopelijk rust.

Versierd met de sjerp in mooie, Boliviaanse kleuren strijdt Morales door (bron foto - Wikipedia)

Versierd met de sjerp in mooie, Boliviaanse kleuren strijdt Morales door (bron foto – Wikipedia)

Fossielen

In de regio zijn er twee linkse fossielen uit de Sovjet-tijd. In 1959 greep Fidel Castro de macht in Cuba. Onder zijn broer Raul zijn de banden met aartsvijand Amerika aangehaald. In 1979 verdreven de Sandinisten van Daniel Ortega dictator Somoza. Ortega is inmiddels president voor het leven van Nicaragau. In Havana en Managua is er van de oude, linkse glorie weinig meer over.

Hoop

De Boliviaan Evo Morales geeft hoop. Het kleine Andesland is weliswaar niet het grootste of belangrijkste land van Zuid-Amerika, maar al sinds 2006 voert het linkse staatshoofd zijn politieke agenda consequent voort. De rechtse elite die de cruciale olie industrie in handen heeft, zit hem daarbij dwars.

portret Levski - kopie

Tot slot – wat zou Levski er van hebben gevonden?

Levski zou het verkeerd hebben gevonden dat politici hun macht misbruiken om tegenstanders hun wil op te leggen. Macht moet van onderop komen, met het volk als basis. Dat was het fundament van zijn revolutionaire comité’s. Dat is de basis van democratie, in de betekenis het Griekse woord “δημοκρατία– “macht aan het volk’.

Pieternella van die Kaap

Terug naar het Zuid-Afrika uit de VOC-tijd (bron foto - JB)

Terug naar het Zuid-Afrika uit de VOC-tijd (bron foto – JB)

Bij antiquariaat Het Vergeet Mij Nietje in het Friese Veenwouden, één van de betere tweedehands boekhandels, vond ik de Zuid-Afrikaanse roman Pieternella van die Kaap (2004). Het leukste was dat het geen vertaling was, maar origineel, in het Afrikaans.

Ik ken de schrijfster Dalene Matthee niet. Wel ken ik Breyten Breytenbach, André Brink, Etienne van Heerden en Antje Krog als de vier groten van de Zuid-Afrikaanse literatuur uit de 20e eeuw. Toch heeft Matthee een half dozijn romans geschreven.

Besmet

In Nederlandse boekhandels kun je Engelse werken vinden, in beperkte mate Duitse en Franse. Maar zelden in het Afrikaans. Daar zitten twee boeiende aspecten aan. Ten eerste was het de besmette taal van het blanke, racistische Apartheidsbewind (1948-1990). De beruchtste uitdrukking uit de tijd was Slegs vir blankes (Alleen voor blanken). Zou het Afrikaans zich onderhand bevrijd hebben van die historische ballast? Het tweede is dat de taal teruggaat op het Nederlands van de 17e eeuw. Jan van Riebeeck van de VOC legde rond 1650 met zijn verversingspost bij Kaap de Goede Hoop de basis voor de Nederlandse koloniale tijd in het zuiden van het Afrikaanse continent.

Zijn Nederlands legde de basis voor het Afrikaans (bron foto - Wikipedia)

Zijn Nederlands legde de basis voor het Afrikaans (bron foto – Wikipedia)

Juweeltje

Nederlanders spreken soms over het “sappige Vlaams” en het “exotische Afrikaans”. Taalkundig gezien is Afrikaans een West-Germaanse taal, net zoals Nederlands, Fries en Engels. De dubbele ontkenning, die gebruikelijk is in het Engels, is ook in het Afrikaans normaal. Zo staat bijvoorbeeld op pagina 6 van de roman: “Haar pa het nie terugkom nie”. Vertaald in het Nederlands is dat: “Haar vader kwam niet terug.” De uitdrukking historiese roman op de titelpagina doet denken aan de alternatieve Nederlandse spelling uit de jaren zeventig met woorden als socialisties en krities. Sagtband in plaats van paperback is een juweeltje.

In het Nederlands zijn weinig boeken over Zuid-Afrika. Het journalistieke Operatie Vula (1992) van Conny Braam en de roman Stellenbosch (2007) van Jacqueline Epskamp zijn uitzonderingen. Beide boeken gaan over de verwerking van de Apartheidsdictatuur.

Beeld

Mijn ervaring met Zuid-Afrikanen was verfrissend. Via de media had ik het beeld dat de zwarte inwoners Engels spraken, en hun eigen, inheemse talen. De blanken spraken Afrikaans. Toen ik in 1993 in een zomerkamp in de Verenigde Staten was, had ik blanke Zuid-Afrikanen als medevrijwilligers. Ik was benieuwd hoe hun taal zou klinken. En ik was nieuwsgierig of wij met elkaar konden praten – ik in het Nederlands, zij in het Afrikaans. Tot mijn verbazing spraken ze alleen Engels. Mijn beeld van Zuid-Afrika werd flink door elkaar gehusseld. We hebben die zomer fijn samengewerkt.

portret Levski - kopieTot slot – zou Levski er van hebben gevonden?

Levski zou het er beslist niet mee eens zijn geweest dat een dictatoriaal regime haar taal gebruikt als een verlengstuk van de onderdrukking. Het zou goed zijn als in het moderne Zuid-Afrika het Afrikaans de multiculturele identiteit reflecteert

New York

Kritisch observator voor NRC Handelsblad (bron foto - Wikipedia)

Kritisch observator voor NRC Handelsblad (bron foto – Wikipedia)

De metropool in de Verenigde Staten was de favoriete stad van de afgelopen zomer overleden journalist H.J.A. Hofland. Ten tijde van de Koude Oorlog in de 20e eeuw was het de informele hoofdstad van de vrije, kapitalistische wereld. Is het dat nog steeds?

The Big Apple oefent nog altijd een grote aantrekkingskracht uit. Maar tegenwoordig is de stad, die ooit Nieuw-Amsterdam heette, slechts één van de wereldcentra. Andere metropolen zoals Shanghai, Berlijn, Moskou, Dubai en Londen zijn gelijkwaardig.

Mexico-Stad

Tijdens de Koude Oorlog (1945-1989) gold Mexico-Stad als het Latijns-Amerikaanse equivalent van de metropool in de Verenigde Staten. Maar het mondaine Rio de Janeiro was altijd op de achtergrond. In de laatste stad zijn in augustus de Olympische Zomerspelen. Het was de beloning voor de politieke stabiliteit in Zuid-Amerika. Het tijdperk van de 20e politieke dictaturen is voorbij.

Sinds de omstreden Russische bezetting van de Krim in 2014 is de nieuwe Koude Oorlog begonnen. De Spelen in Rio vonden plaats tegen de achtergrond van een politieke crisis in Braziilië. Hofland’s wereld van de Eerste Koude Oorlog was overzichtelijk, het Oostblok had Moskou als centrum, het Westen had New York als focuspunt.

Observator

Frank Sinatra bezong The Big Apple in mooie liederen zoals New York, New York. De Noord-Amerikaanse metropool is nog steeds a city that never sleeps. En de economische slogan If you can make it there, you can make it anywhere gaat nog steeds op. Hofland kon er zich volledig in vinden. Hij bezocht de stad vaak, heeft er evenwel nooit gewoond, bleef zijn hele leven kritisch observator voor zijn lijfblad NRC Handelsblad. New York en de Verenigde Staten waren een mooie, kritische spiegel voor Nederland.

The Big Apple blijft magisch, maar moet concurrentie dulden (bron foto - Wikipedia)

The Big Apple blijft magisch, maar moet concurrentie dulden (bron foto – Wikipedia)

Adoratie

Hofland’s adoratie voor wat ooit het land van de onbegrensde mogelijkheden was, staat niet op zichzelf. Sinds 1945 is Amerika voor Nederland, en voor veel Westerse landen, het ultieme voorbeeld. De politieke, culturele en economische invloed van de Verenigde Staten was decennia lang gigantisch. Na 1989 is dat langzaam maar zeker afgenomen. China is een wereldmacht in opkomst, gevolgd door Brazilië, India en Rusland. Hofland zag de wereld in de 21e eeuw veranderen. Hij had er moeite mee, voelde zich meer thuis in de bipolaire 20e eeuw.

Hofland’s overzichtelijke wereld van de Eerste Koude Oorlog bestaat niet meer. De journalistieke erfenis van de NRC-coryfee, daarentegen, lijkt voor de eeuwigheid.

portret Levski - kopieTot slot – wat zou Levski er van hebben gevonden?

In Levski’s tijd was Constantinopel, de hoofdstad van het Turkse of Ottomaanse imperium, één van de belangrijkste steden. De Bulgaren noemden het Tsarigrad. Wenen was de tegenpool, die stad had haar hoogtepunt als hoofdstad van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie (1868-1918). In de koloniale wereld van destijds waren Londen en Parijs toonaangevend.

Friese Isabel Allende

Mevrouw Spaanderman, verhalenvertelster uit de Friese Wouden (bron foto - Wikipedia)

Mevrouw Spaanderman, verhalenvertelster uit de Friese Wouden (bron foto – Wikipedia)

In 2016 is het 45 jaar geleden dat ze overleed en 60 jaar na haar bekendste boek It goudene ûleboerd (Het gouden uilenbord). Als populaire schrijfster had mevrouw G. Spaanderman-Wielinga (1899-1971) wel iets van Isabel Allende (1942). Bob Spoelstra, beter bekend als Balkanauteur A. den Doolaard (1901-1994), had een vergelijkbare stijl.

Isabel Allende brak in 1982 door met La casa de los espiritus. In de Nederlandse vertaling werd dat Het huis met de geesten. Het was het begin van een succesvolle schrijverscarrière. Den Doolaard was in zijn tijd heel bekend in Nederland en op de Balkan. Sinds 2006 zijn er in de Macedonische stad Ohrid een museum en een standbeeld van de auteur.

Wedstrijd

In 1956 was It goudene ûleboerd een groot succes in Friesland. Met het boek won mevrouw Spaanderman de eerste prijs in de romanwedstrijd van de Friese christelijke boekenclub KFFB. In 1979 was de tweede druk, 1984 werd het in bewerkte vorm als openluchttoneelspel opgevoerd in Burgum, 1986 verscheen de derde druk en in 2005 werd er een éénakter van geschreven.

De schrijfster schetste op haar eigen, onnavolgbare wijze de wereld waarin de boeren de lakens uitdeelden. Ze kende dat milieu uit haar familie en uit eigen ervaringen in Sumar. Ze woonde enkele jaren in het dorp, de roman speelt zich in die omgeving af. In 1964 won ze andermaal de romanprijsvraag van de KFFB met It loeder fan Clancarty (Het loeder van Clancarty). Ze schreef ook enkele andere boeken.

Wederopbouw

Den Doolaard had een vergelijkbare populaire schrijfstijl. Hij werd het bekendst met zijn boeken over de Balkan, de bekendste was De herberg met het hoefijzer (1933). Hij had zijn hoogtepunt in de jaren dertig van de 20e eeuw, toen hij veel in Zuid-Oost Europa reisde. Mevrouw Spaanderman schreef haar romans in de tijd van de wederopbouw na 1945.

Isabel Allende is familie van Salvador Allende, die in 1973 in Chili vermoord werd. Ze werkte een poos als journalist in Zuid-Amerikaanse landen, maar woont al jaren in de Verenigde Staten.

De boerderij van de familie Timminga uit de roman (bron foto - Wikipedia)

De boerderij van de familie Timminga uit de roman (bron foto – Wikipedia)

Triomftocht

Ze gaat onverdroten door met haar schrijfcarrière en wereldwijde triomftocht. Het is de vraag of de Friese volksschrijfster dat ook zou hebben gewild. Den Doolaard had een goede neus voor publiciteit. Isabel Allende lijkt dat meer als iets te beschouwen, dat bij het vak van schrijver hoort. De boerenwereld waar mevrouw Spaanderman over schreef bestaat allang niet meer. Maar haar boeken blijven de moeite waard.

portret Levski - kopieTot slot – wat zou Levski er van hebben gevonden?

Hij zou het heel goed hebben gevonden dat alle drie auteurs hun eigen weg gingen en ieder hun eigen oeuvre schreven. Levski kwam ook tot de ontdekking dat de Bulgaren zich op eigen kracht moesten bevrijden van de Turkse overheersers.

Hoofdredacteur

Jan Buruma (jan.buruma@telfort.nl) is autodidact journalist.
Levski Expres geeft een andere kijk op wereldse zaken.